Bir şeyi yapmadan önce neden bu kadar çok hazırlanıyoruz?
Bazen yapmamız gereken şeyi gerçekten yapmak yerine onun etrafında dolaşırız. Araştırırız, liste çıkarırız, takvim oluştururuz, daha iyi bir yöntem bulmaya çalışırız. Sonra gün biter ve asıl iş hâlâ başlamamıştır.
Bu durum her zaman tembellik değildir. Plan yapmak gerçekten işe yarar. Belirsizliği azaltabilir, ne yapacağımızı netleştirebilir ve davranışa hazırlanmayı kolaylaştırabilir. Sorun plan yapmak değil; planın kendisini ilerlemenin kanıtı gibi kullanmaya başladığımızda ortaya çıkar.
Plan neden bu kadar iyi hissettiriyor?
Bir işe başlamak belirsizlik içerir. Yapabilecek miyim? Nereden başlayacağım? Ya istediğim kadar iyi olmazsa? Plan ise daha kontrollü bir alan yaratır. Henüz başarısız olma ihtimalinin içine girmeden, ilerliyormuşuz gibi hissettirebilir.
Bu yüzden bazen “hazırlanıyorum” ile “kaçınıyorum” arasındaki çizgi incelir. Daha iyi bir plan gerçekten ilk adıma yaklaştırıyorsa değerlidir. Ama her yeni liste, yeni araştırma veya yeni sistem başlangıcı biraz daha ileri atıyorsa plan artık eylemin yerine geçmeye başlamıştır.
Psikolojide burada ne oluyor?
Erteleme yalnızca zamanı kötü kullanmakla ilgili değildir; bazen zorlayıcı duygulardan kısa süreli uzaklaşma biçimidir. Yapılacak iş kaygı, sıkılma, yetersizlik korkusu veya belirsizlik yaratıyorsa, planlama bu duyguların daha az yoğun hissedildiği bir ara alan sağlayabilir.
Bir başka önemli nokta, niyet ile davranış arasındaki boşluktur. Bir şeyi yapmak istemek, tek başına onu yapacağımız anlamına gelmez. Davranışın ne zaman ve hangi koşulda başlayacağını somutlaştırmak bu boşluğu azaltabilir.
Bu nedenle “Eğer X olursa Y yapacağım” gibi uygulama niyetleri işe yarayabilir. Örneğin: “Kahvemi yaptıktan sonra 20 dakika İngilizce çalışacağım.” Burada amaç daha fazla plan üretmek değil, davranışın ilk adımını görünür hale getirmektir.
Asıl mesele şu
Bazen plan yapıyoruz çünkü hazır olmak istiyoruz. Hazır hissettiğimizde başlayacağımızı sanıyoruz. Oysa bazı işler başlamadan önce hazır hissettirmez.
Kendine şu soruyu sor:
“Bu plan beni ilk adıma mı götürüyor, yoksa ilk adımdan uzaklaştırıyor mu?”
Buradan ne götürelim?
Plan yapmak kötü değil. Hatta doğru kullanıldığında güçlü bir araç. Ama planın görevi seni eyleme yaklaştırmak.
Bir sonraki sefer daha iyi bir sistem kurmaya çalışırken kendine tek bir soru sor:
“Bunun sonunda gerçekten ne yapmış olacağım?”
Bazen ihtiyacın olan şey daha iyi bir plan değildir. Planın bittiği yerde başlamaktır.
Şimdi dene
Bir sonraki planını en fazla 10 dakikada hazırla. Sonra planın bittiği yerde durma.
İşin ilk fiziksel adımını yap.
Dosyayı aç. İlk cümleyi yaz. Ayakkabıyı giy. İlk maili aç. İlk sayfayı oku.
“Bunu bitirmek zorunda değilim. Sadece başlatacağım.”
Kaynaklar / Daha fazla okumak için
- Implementation intentions ve goal pursuit araştırmaları.
- Mental contrasting ve hedefe ulaşma araştırmaları.
- Niyet-davranış boşluğu ve erteleme üzerine çalışmalar.
- Procrastination, emotion regulation ve self-regulation literatürü.